Çocukluğu ve gençliği
Adnan Menderes (tam adı: Ali Adnan Ertekin Menderes) 1899 yılında varlıklı bir çiftçi ailenin çocuğu olarak Aydın'da dünyaya geldi.
Çocukluğu Aydın çevresinde geçti. Anne ve babasını genç yaşta (2 yaşında annesini, bir kaç yıl sonra babasını) kaybetti. İzmir'de İttihat ve Terakki Mektebinde ve daha sonra İzmir Amerikan kolejinde eğitim gördü.
Birinci dünya savaşında askere alındı ve son dönemlerinde görev yaptı. Milli mücadeleye katıldı ve elde ettiği başarılar nedeniyle İstiklal Madalyası aldı.
Siyasete nasıl girdi?
Adnan Menderes sembolikleştiği parti olan Demokrat Parti daha kurulmadan Cumhuriyet Halk Partisi ile siyasete atıldı.
Türkiye'de çok partili siyasetin denendiği süreçte Serbest Cumhuriyet Fırkası, Aydın'da örgütlendiği zaman Menderes bu partiye katıldı. Ancak kısa süre sonra bu parti partinin başkanı Fethi Okyar tarafından kapatıldı.
Serbest Cumhuriyet Fırkası neden kapatıldı?
Bu parti en başta Mustafa Kemal Atatürk'ün iktidarın gerçek bir muhalefet tarafından denetlenmesinin yararlı olacağı yönündeki düşüncesi doğrultusunda, yakın arkadaşı Ali Fethi Okyar liderliğinde kuruldu.
1930'da kurulan bu partiyi Atatürk destekliyor ve hatta CHP Milletvekillerinin bazısının ve hatta kız kardeşinin bu partiye geçmesini istiyordu.
Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF), CHP'den özgürlük ve ekonomik görüş bakımından ayrılıyordu. Bu konuda CHP daha devletçi bir bakış açısıyla yaklaşırken SCF daha liberal bir görüşü benimsiyordu. Özel girişim, serbest piyasa ekonomisi, devlet müdahelesinin azalması, daha demokratik seçimler vs. gibi şeyleri destekliyordu.
Parti, halktan çok büyük destek gördü. Özellikle çiftçiler, politikalardan memnun olmayanlar bu partiye yöneldi. Bu sırada da partiye Adnan Menderes girdi ve Aydın yapılanmasının başına geçti.
Ancak işler beklendiği gibi gitmedi.
Bir yanda tek partili sistemi eleştiren ve bir muhalefetin olması gerektiğini düşünenler, devletin ekonomiye fazla müdahil olmasını eleştirenler, vergileri ve devlet harcamalarının halkı zora soktuğunu düşünenler ve siyasi özgürlüğün kısıtlı olduğunu düşünenler varken
Öbür yanda oluşturulan bu muhalefetin içinde rejim karşıtı hareketlerin olduğunu düşünenler, muhalefetin iktidarı denetlemesi gerekirken doğrudan rejim karşıtı amaçlarının olduğunu düşünenler vardı. Dolayısıyla gruplar arasındaki gerilim daha da arttı.
Serbest Cumhuriyet Fırkası daha çok yeni bir parti olmasına rağmen bir çok yeri kazandı. İktidar ve Muhalefet arasında rekabet daha da körüklendi. SCF, iktidarın seçimlere müdahele ettiğini düşünüyor ve mecliste bunun araştırılmasını istiyordu.
Parti, Atatürk'ün de desteklediği kontrollü bir oluşum olmak yerine tamamen bağımsız ve iktidarın belki de düşmesini sağlamak yolunda ilerliyordu. Ancak parti lideri Fethi Okyar siyasi olarak Mustafa Kemal'e karşı bir konumda olmak istemedi. Bu yüzden Fethi Okyar arkadaşlarıyla aldığı kararlar neticesinde 1930'da partiyi feshetti.
Adnan Menderes SCF kapatılınca ne yaptı?
Menderes, Serbest Cumhuriyet Fırkası kapatıldığında tekrar bir çok isimle CHP'ye geçti ve 1931 yılında Aydın'dan milletvekili seçildi. Menderes 15 sene boyunca milletvekilliği yaptı. Milletvekilliği yaptığı dönemde en çok tarım, çiftçilik, köylülerin ekonomik durumu ve devletin ekonomi politikaları üzerine yoğunlaştı.
CHP'den ayrılması
2.Dünya savaşı sonrası Türkiye tek parti yönetiminden çok partili siyasi hayata geçiş sürecine girdi. CHP içinde de yönetime eleştiriler yükselmeye başlamıştı. TBMM'de Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları yaşanırken bu düzenlemeye karşı çıkanlar arasında Adnan Menderes de bulunuyordu.
Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu
1945 yılında, yeterli toprağı olmayan veya topraksız çiftçileri toprak sahibi yapmayı amaçlayan bir reform olan bu kanun devlet arazilerinin yanında belirli şartlarda özel mülkiyetteki arazilerin kamulaştırılarak çiftçilere dağıtılmasını da içeriyordu. Özel mülkiyet ihlali olduğu için bazı milletvekilleri tarafından karşı çıkıldı.
Demokrat Parti'nin kurulması
Adnan Menderes, Celal Bayar, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü beraber CHP'ye açık bir muhalefet yürütmeye başladı. Tarihe Dörtlü Takrir olarak geçen önergeyi verdiler. Önergede daha demokratik bir sistem ve özgürlük alanının genişletmesiyle alakalı şeyler vardı. Parti yönetimi bunları kabul etmedi ve dördü de CHP'den ayrıldılar.
7 Ocak 1946'da Demokrat Parti kuruldu. Genel başkan Celal Bayar oldu. Bu parti daha demokratik bir zemin ve halkın daha fazla söz sahibi olmasını istiyordu.
Adnan Menderes'in Yeter! Söz milletindir. sözleri partinin sembolü olan bir slogan haline geldi.
1946 seçimlerinde İsmet İnönü önderliğinde CHP ve Celal Bayar önderliğinde DP ve bir kaç parti rekabet etti. Ancak ilginç olan şudur ki oylama açık oy, gizli sayım şeklinde yapıldı. Dolayısıyla CHP %85,4 ile %13,1 alan Demokrat Partiyi yenilgiye uğrattı. Apaçık olan bu anti-demokrat hamle ve usulsüzlük yüzünden seçime "şaibeli seçim" denmişti. Ancak Demokrat Parti yine de 61 sandalye ile meclise girdi. Seçimlerin uygulanma biçimi demokrasiye apaçık bir saygısızlıktı. CHP ve DP arasında tartışmalar gitgide kızışmıştı. Seçim kanunu CHP ve DP'nin uzlaşmasıyla 1950'de yeninden düzenlendi ve eşit-gizli oy, açık tasnife döndürüldü. Mart 1950'de seçim kararı alındı ve 14 Mayıs 1950'de erken seçim yapılmasına karar verildi.
Seçim Sonuçları
Demokrat Parti %55,2 ile CHP'nin 27 yıllık iktidarını sona erdirdi. Celal Bayar cumhurbaşkanı seçildi. Adnan Menderes, Türkiye Cumhuriyetinin 9.Başbakanı oldu. İktidar ilk defa halkın seçim yoluyla bir siyasi partiden diğerine geçti. Menderes 1950'den 1960'a kadar 5 ayrı hükümet kurup başbakanlık yaptı.
Dönemin İlk Yılları
Hükümetin ilk yıllarında Türkiye ekonomisinde büyümeler yaşandı. Özellikle tarım, sulama, enerji, altyapı yatırımları yapıldı. Tarımda makineleşme hızlandı. En önemlisi traktör kullanımı yaygınlaştırıldı ve üretim kapasitesi bu sayede arttı. Bu dönemde ABD'nin anti-komünist hamlesi olan Marshall yardımları sağlandı. Bu yardım Avrupa'da ekonomik yıkımı önlemek ve ayrıca komünizmin Rusya aracılığı ile yayılmasına karşı çıkmak içindi. Adnan Menderes hükümeti bu yardımları tarım ve ulaştırmanın gelişimi için kullanmıştı. Bu hızlı büyüme ve refah artışı Menderes'in siyasi gücünü arttırmıştı. Kırsal kesimden destek çok büyümüştü. Ancak sürdürülebilirlik çok uzun sürmedi ve bazı sorunları beraberinde getirdi.
Ezanın Arapça Okunması
Ezan 1932'den beri Türkçe okunuyordu. Demokrat Parti iktidara geldikten sonra 1950'de yapılan yasal düzenlemeyle ezanın Arapça okunmasını yasaklayan hükümleri ortadan kaldırdı. Böyle ezan tekrar Arapça okunacaktı. Bu gelişme muhafazakar ve dindar kesimin Adnan Menderes'e sevgisine ve siyasi desteğine yol açtı.
NATO, Dış Politika
Adnan Menderes hükümeti ekonomik geleceği Batı dünyasıyla kuracağı ilişkilerde görüyordu. NATO'ya girmek için Kore Savaşı önemli etkenlerden biri oldu (1950 yılında Kore'ye asker gönderme kararı). 1952 yılında NATO üyesi olundu. ABD ile siyasi ve ekonomik ilişkiler gelişti.
1954 Seçimleri
Adnan Menderes önderliğine Demokrat Parti 1954 seçimlerinde 503 sandalye alarak %58,42 oyla destansı bir zafer daha kazandı. Ancak hükümet ve muhalefet arasındaki ilişkiler çok gerildi ve tartışmalar hızla arttı. CHP, hükümeti çok baskı kurduğu yönündeki iddialarıyla eleştiriyor, DP ise muhalefetin iktidarın çalışmalarını engellemeye çalıştığını iddia ediyordu.
Ekonomik Problemler
Ancak özellike 1954 seçimlerinden sonra ekonomik büyüme devam etmedi. Dış ticaret açıkları, ithalat sorunları, enflasyon iktidar üzerindeki baskıyı arttırdı. Hükümet'in harcama politikaları eleştirilmeye başlandı. 1958 yılında gelindiğinde ekonomik bir kriz patlak verdi. Daha sonra istikrar için ekonomik bir program uygulandı. Türk lirasında devalüasyon gerçekleşti.
6-7 Eylül Olayları
6-7 Eylül 1955'te özellike İstanbul olmak üzere Rumlara, Ermenilere, Yahudilere ait ev ve iş yerlerine hatta ibadethanelere yönelik saldırılar gerçekleşti. Olayın başlangıcında Selanik'te Atatürk'ün doğduğu eve bomba atıldığı yönünde haberler etkili oldu. Ancak bu çeşitli isyanları ortaya çıkarmak isteyen, halkı birbirine düşürüp halkın hükümete olan desteğini sarsmaya çalışan bir anti-demokrat ve halkın iradesine saygısızlık yapan bir grubun yapacağı darbenin habercisi miydi? Yoksa hepsi tesadüf eseri mi olmuştu?
Kıbrıs
Rumların Kıbrıs'ın tamamen Yunanistan'a bağlanmasını isteyen enosis düşüncesi güçlendi. Türkiye ise Kıbrıs Türklerinin güvenliği için politikalar izlemeye başladı. Türkiye ve yunanistan arasında gerilim arttı. 1959 yılında Zürih ve Londra Antlaşmaları imzalandı. 1960 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu.
Menderes hükümeti ve muhalefet arasındaki gerilim
İnönü ve Menderes arasındaki mücadele gitgide artıyordu. Sivil hareketlenmeler, öğrenci hareketleri, hükümet karşıtı protestolar hükümeti zora sokuyordu. Hükümet ise muhalefetin siyasi istikrarı bozduğunu düşünüyordu.
Tahkikat Komisyonu
1959-1960 döneminde siyasi gerilim zirveye ulaştı. 1959 yılında Menderes Londra'ya giderken tesadüfen uçak kazası geçirdi ve sağ kurtuldu. 1960 yılında DP ve CHP arası daha da bozuldu. Demokrat Parti, CHP'nin yaptıklarını araştırmak amacıyla Tahkikat Komisyonunu kurdu. Geniş yetkilere sahip olan bu kurulun kurulması, muhalefet tarafından sert biçimde eleştirildi. Heyecan arayan üniversite öğrencilerinin protestosu artmıştı. Bu esnada ordu içindeki anti-demokrat bazı subaylar ise demokrasiye büyük bir darbe yapmak üzere hazırlığa başlamıştı.
Demokrasinin Kara Lekesi 27 Mayıs 1960
27 Mayıs 1960 sabahı içlerinde Cemal Gürsel, Fahri Özdilek, İrfan Baştuğ, Alparslan Türkeş gibi isimlerin dahil olduğu Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu. Yüce Türk milletinin ve bu vatanın gerçek hamisi olan halkın söz hakkı hiçe sayıldı. Bu vatanın gerçek sahiplerine apaçık saygısızlık olan bu aşağılık darbenin sonucunda TBMM'nin çalışmaları durduruldu. Darbecilerin "Milli Birlik Komitesi" adı altındaki kurdukları komite yönetimi devraldı. Darbe sırasında Eskişehir'de olan Menderes tutuklanarak İstanbul'a getirildi. Demokrat Partiyi demokrat olmadığı için eleştirenler Türkiye'nin demokratik siyasi düzenini alaşağı ettiler.
Yassıada
Menderes ve Demokrat Parti yöneticileri Yassıada'ya götürüldü. Burada kurulan ve kesinlikle halkın iradesini gözetmeden karar verecek olan Yüksek Adalet Divanı tarafından yargılandılar. 15 Eylül 1961'e kadar sürecek olan bu yargılama (yaklaşık bir yıl) içinde yaklaşık 600 kişi yargılandı.
İdam kararı
Çeşitli iddialar sonucunda mahkeme, Adnan Menderes'in idamına karar verdi. Celal Bayar'ın da idam cezasıydı ancak yaşı nedeniyle müebbet hapse çevrildi. Dışişleri bakanı Fatih Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan hakkında da idam kararı verildi. Zorlu ve Polatkan 16 Eylül 1961'de idam edildi. Adnan Menderes ise 17 Eylül 1961'de saat 13.21'de İmralı'da idam edildi. Bu yapılanlarla Türkiye'de aziz milletimizin seçimiyle gelmiş bir başbakanın, askeri darbe sonucunda idam edildiği kayıtlara geçmiş oldu.
Bu sözler Menderes'in ölümünden sonra Türk Siyasi Tarihinde en çok hatırlanan sembol ifadelerden biri haline geldi.
Kaynak: Ben ve keyfim
